Preventieve ondersteuning

Gezondheidsverschillen en integrale samenwerking
De komende jaren blijven de verschillen in gezondheid tussen inwoners groot. Gezondheid wordt sterk beïnvloed door factoren als bestaanszekerheid, wonen, onderwijs, werk, leefomgeving en sociale samenhang. Landelijk verschuift de aandacht van zorg naar preventie en gezondheid. Gemeenten krijgen een grotere rol in het versterken van de sociale basis, vroegsignalering van problemen bij inwoners en het bevorderen van gelijke kansen op gezondheid.

Ook in de regio Gelderland-Midden groeit de druk op de publieke gezondheid door onder andere vergrijzing, personeelstekorten, een toenemende zorgvraag, ongezonde leefgewoonten, toename in overgewicht en meer mentale gezondheidsproblemen. Dit vraagt om intensieve samenwerking tussen gemeenten, GGD, zorg, onderwijs en maatschappelijke partners. Hierbij ligt de nadruk op preventie, jeugdgezondheidszorg en mentale gezondheid. Samenwerking tussen het medisch en sociaal domein is cruciaal om preventie en zorg te verbinden en onderliggende oorzaken van gezondheidsproblemen aan te pakken.

Het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA) brengt nieuwe taken met zich mee, gecombineerd met specifieke (transformatie-)middelen. De komende jaren staan we voor de opgave om de geestelijke gezondheidszorg structureel te transformeren van een medisch-model naar een sociaal-maatschappelijk model. Dit impliceert een verschuiving van 'medicaliseren' naar 'normaliseren': niet elke hulpvraag leidt tot verwijzing naar de GGZ, maar wordt eerst bekeken binnen de context van de leefwereld en sociale basis.
Belangrijke ontwikkelingen die daarmee samenhangen zijn bijvoorbeeld, de Inrichting van laagdrempelige steunpunten, centrale toegang en triage, Integrale preventieprogramma’s.

Voor Ede betekenen de groei van de gemeente, de toenemende diversiteit van de bevolking en de woningbouwopgave dat een gezonde en inclusieve leefomgeving steeds belangrijker wordt. Tegelijkertijd blijven gezondheidsverschillen tussen wijken en groepen inwoners bestaan. Inwoners met beperkte basisvaardigheden, gezondheidsvaardigheden of doen-vermogen ervaren vaker belemmeringen bij het vinden van passende ondersteuning en het meedoen in de samenleving.

Het verbinden van gezondheid met opgaven binnen het sociaal, pedagogisch, fysiek en dienstverlenend domein en de samenwerking hierin met regionale partners en inwoners vraagt komende jaren onze aandacht.

Maatschappelijke Ondersteuning
We signaleren in de samenleving, net als onze partners in bijvoorbeeld het maatschappelijk en sociaal werk - dat er meer complexe hulpvragen zijn. Ook vragen rond eenzaamheid en de wens tot activering en meedoen worden gesignaleerd. Net als vragen op het vlak van mentale gezondheid.
Daarnaast signaleren we met partners ook veel inzet en betrokkenheid van inwoners bij mede-inwoners en hun buurten en wijken. Het verder versterken van gemeenschappen en sociale verbinding vormt een belangrijke peiler in de visie sociaal domein.

Mantelzorg & vrijwillige inzet
De druk op de informele zorg neemt toe. Door personeelstekorten in de zorg en minder formele ondersteuning wordt steeds vaker een beroep gedaan op mantelzorgers. Hierdoor neemt de kans op overbelasting toe. De gemeente Ede speelt hierop in door mantelzorgers eerder in beeld te brengen en tijdig passende ondersteuning te bieden.

In Ede doen relatief veel inwoners een vorm van vrijwilligerswerk. Tegelijkertijd wordt het voor organisaties moeilijker om vrijwilligers te vinden en vast te houden. Dit komt door demografische ontwikkelingen en veranderende behoeften van vrijwilligers. We faciliteren en ondersteunen partners en organisaties die afhankelijk zijn van vrijwilligerswerk om hier op in te spelen

Preventieve jeugdhulp
De jeugdhulpketen staat onder druk. De komende jaren versterken we de omgeving van onze jeugd waarbij we willen inzetten op de oorzaken en niet op de gevolgen.
Dit doen we door het programma Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO) uit te voeren. Hiermee versterken we de sociaal-pedagogische basis en zien we sociale verbondenheid als kernelement. Onze jeugd groeit op in omgevingen (thuis, op school, in de buurt, bij de sportclub, online en in familie en vriendschapsbanden). OKO wil op al deze gebieden inzetten om de omgeving van jongeren duurzaam te versterken. Daarnaast versterken we onze preventieve voorzieningen door voorliggende voorzieningen uit te breiden en dit aanbod ook steeds meer collectief aan te bieden.
De komende jaren wordt de reikwijdte van de jeugdhulp(plicht) beperkt als onderdeel van de Hervormingsagenda Jeugd: hierdoor zullen hulpvragen zoveel mogelijk (moeten) worden opgepakt in voorliggende, vrij toegankelijke en bij voorkeur collectieve voorzieningen, in plaats van in individuele jeugdhulptrajecten.

Geweld in afhankelijkheidsrelaties
Geweld in afhankelijkheidsrelaties, waaronder huiselijk geweld en kindermishandeling, is de meest voorkomende vorm van geweld in Nederland. In Nederland hebben vrouwen vaker te maken met fysiek of seksueel geweld (circa 41-45%) ten opzichte van het EU-gemiddelde (31%). In Ede is in 2025 een stijging zichtbaar van complexe GIAR-casussen met 29%. Het huidige kabinet heeft de aanpak van geweld in afhankelijkheidsrelaties voor de komende jaren hoog op de beleidsagenda staan en een nieuw pakket van maatregelen afgekondigd met toenemende taken en verantwoordelijkheden voor gemeenten. Tevens zijn maatregelen afgekondigd om de veiligheid van vrouwen in de publieke ruimte te verbeteren.

Onderwijsondersteuning
Lokale Educatieve Agenda 2025-2029
Samen met het primair en voortgezet onderwijs, kinderopvangorganisaties en samenwerkingsverbanden onderwijs is in 2025 de Lokale Educatieve Agenda 2025–2029 (LEA) opgesteld. Hierin zijn een gezamenlijke visie en speerpunten voor de komende jaren vastgelegd. Met inzet van een LEA-kwartiermaker werken we de komende jaren samen met onze partners aan een jaarlijks uitvoeringsprogramma. Daarin richten we ons onder meer op passende ondersteuning in kinderopvang en onderwijs, het tegengaan van onderwijsachterstanden, een uniforme overdracht van kinderopvang naar basisonderwijs, eenduidige toelatings- en inschrijvingsprocedures en een gezamenlijke aanpak van thuiszitten. Met de uitvoering van de LEA in 2027 en verder willen we de groeiende ondersteuningsvragen beter opvangen en inclusief onderwijs bevorderen. De LEA sluit ook aan bij de ontwikkeling dat de Onderwijsinspectie sterker stuurt op onderwijsresultaten en gemeenten daar concreet op bevraagt.

Steeds meer kinderen met ondersteuningsbehoefte
Er zijn al langer signalen dat meer kinderen en jongeren een ondersteuningsbehoefte hebben, of dat die eerder wordt herkend. We verwachten ook voor 2027 en verder dat deze toenemende druk doorzet. Dat zien we vooral bij jeugdhulp, passende kinderopvang en onderwijs, en in complexere ondersteuningsvragen vanuit scholen en gemeenten. Tegelijk vraagt dit om een zorgvuldige duiding. Het gaat niet altijd om zwaardere problematiek, maar ook om eerdere signalering, meer bekendheid met hulp, veranderde definities en registratie, ervaren werkdruk en toenemende maatschappelijke druk. Landelijk is daarnaast sprake van een doorstroomprobleem bij jonge kinderen, doordat niet altijd voldoende plekken beschikbaar zijn in dagbehandeling en het speciaal (basis)onderwijs.

Herijking CBS-risico-indicator budget onderwijsachterstanden 2027
Het CBS heeft de risico-indicator onderwijsachterstanden in juni 2026 herijkt. Deze indicator bepaalt vanaf 2027 hoe het macrobudget over gemeenten wordt verdeeld. In de nieuwe indicator tellen andere kenmerken van de thuissituatie mee en worden bestaande kenmerken anders gewogen. Wat dit mogelijke nadelige financiële effect voor Ede betekent, wordt pas duidelijk bij de beschikking die wij eind september 2026 van het ministerie ontvangen.

Inclusief onderwijs 2035
Het Rijk streeft ernaar dat in 2035 de meeste scholen inclusief onderwijs bieden. Kinderen en jongeren volgen dan, ook als zij extra ondersteuning nodig hebben, zoveel mogelijk onderwijs samen en dichtbij huis. Gespecialiseerd onderwijs blijft beschikbaar wanneer dat noodzakelijk is.
De verantwoordelijkheid voor de inhoud en organisatie van het onderwijs ligt bij de schoolbesturen. Voor de gemeente heeft deze ontwikkeling gevolgen voor onderwijshuisvesting, leerlingenvervoer, leerplicht, voorschoolse educatie, jeugdhulp en de verbinding tussen onderwijs en zorg. Dit vraagt de komende jaren om nauwe samenwerking met schoolbesturen en samenwerkingsverbanden en om aanvullende beleidsmatige, personele en financiële inzet binnen de gemeente.

Gratis kinderopvang
Landelijk wordt toegewerkt naar een stelsel waarin kinderopvang vanaf 2029 voor veel ouders vrijwel gratis wordt. Dit kan de deelname aan kinderopvang en voorschoolse voorzieningen vergroten en biedt kansen om doelgroepkinderen eerder in beeld te krijgen en te bereiken. Voor de gemeente is dit relevant voor het OAB- en VVE-beleid. Tegelijk kan de vraag naar kinderopvang en ondersteuning toenemen. Dit vraagt om goede afstemming met kinderopvang, onderwijs, jeugdgezondheidszorg en partners in het sociaal domein, met blijvende aandacht voor bereik, toegankelijkheid en kwaliteit.
In 2027 volgen we deze ontwikkeling en bereiden we ons zo nodig voor.

Geen vrijstellingen vanwege richtingsbezwaar onderwijs
Naar aanleiding van een arrest van de Hoge Raad in april 2026 is het toetsingskader voor vrijstellingen op grond van artikel 5 onder b van de Leerplichtwet 1969 verduidelijkt en aangescherpt. Ingrado en de VNG hebben hiervoor een handreiking opgesteld, die gemeente Ede volgt. De verwachting is dat deze lijn in 2027 leidt tot extra werkzaamheden voor Leerplicht, doordat aanvragen en herhaalverzoeken zorgvuldiger en meer individueel moeten worden beoordeeld.

Wet terugdringen schoolverzuim en rol van strafrecht in Leerplichtwet
De komende jaren verandert de aanpak schoolverzuim naar verwachting. De Wet Terugdringing Schoolverzuim legt meer nadruk op vroeg-signalering, preventie en integrale aanpak van verzuim. Voor leerplichtambtenaren betekent dit een sterkere rol in het vroegtijdig signaleren van achterliggende problematiek en het verbinden van onderwijs, ouders, jeugdhulp en andere partners. Tegelijkertijd wordt de rol van het strafrecht en het OM opnieuw bezien. De Raad voor strafrechttoepassing en jeugdbescherming adviseerde in juni 2026 om te stoppen met strafrechtelijke vervolging van jongeren wegens schoolverzuim en hiervoor een passend alternatief te formuleren. In 2027 en verder wordt duidelijker welke plaats handhaving en dwang krijgen binnen de gemeentelijke preventieve aanpak.

Huisvesting en inburgering van statushouders in beweging
Voor de gemeentelijke taakstelling huisvesting statushouders ligt rondom de uitvoering van de Wet inburgering 2021 landelijk en lokaal steeds meer nadruk op de samenhang tussen taal, werk en meedoen vanaf dag één en gemeentelijke regie via intake, PIP en begeleiding. Het Europese Asiel- en Migratiepact kan invloed hebben op de instroom, de omvang en de samenstelling van de groep statushouders en daarmee passende huisvesting en inburgering. De Wet versterking regie volkshuisvesting biedt nieuwe kaders voor de verdeling van woonruimte en de huisvesting van urgent woningzoekenden. Daarnaast werkt het Rijk aan alternatieve vormen van huisvesting voor statushouders, waaronder doorstroomlocaties om druk op sociale huur te verminderen.